Ransomware: co to jest i jak działa atak

Awatar Bartosz Gierczak

4 min czytania

Zewnętrzny dysk twardy z odłączonym kablem na biurku

Zanim przeczytasz

Ransomware to złośliwe oprogramowanie, które blokuje dostęp do systemu operacyjnego albo szyfruje pliki użytkownika i żąda okupu w zamian za ich odblokowanie. Do infekcji dochodzi najczęściej po otwarciu złośliwego załącznika w poczcie elektronicznej lub przez luki w oprogramowaniu sieciowym. Bez własnej, odizolowanej kopii zapasowej odzyskanie danych zależy od przestępców, a wpłata niczego nie gwarantuje.

  • Dlaczego: bez klucza odszyfrowanie jest praktycznie niemożliwe, a zapłata nie daje gwarancji
  • Jak: phishing, załączniki, luki, aplikacje spoza sklepów
  • Objawy: komunikat o okupie, notatka w folderze, zmienione rozszerzenia plików
  • Uwaga: część ataków polega tylko na wycieku danych, bez szyfrowania

Czym jest ransomware?

Ransomware to zbitka angielskich słów ransom (okup) i software. Po polsku funkcjonują też nazwy oprogramowanie wymuszające okup i oprogramowanie szantażujące. Należy do malware, czyli ogółu złośliwego kodu tworzonego po to, by szkodzić lub wyłudzać pieniądze. Nie niszczy sprzętu: paraliżuje pracę, blokując interfejs systemu albo szyfrując dokumenty, bazy danych i zdjęcia. Zaraz po blokadzie sprawcy wyświetlają żądanie zapłaty.

Czy ransomware to wirus?

Nie, w ścisłym sensie nie jest wirusem. Użytkownicy nazywają wirusem każde zagrożenie, ale specjaliści klasyfikują ransomware jako odrębny rodzaj malware. Klasyczny wirus replikuje się, modyfikując kod innych plików. Ransomware zwykle działa jak koń trojański: trafia do systemu przez pobrany plik lub lukę w usłudze sieciowej, a potem szyfruje dane albo blokuje dostęp, zostawiając system na tyle sprawny, by ofiara przeczytała żądanie okupu.

Jak przebiega atak ransomware?

Szyfrowanie to dopiero ostatni etap dłuższego procesu. W małej firmie najczęstszą przyczyną incydentu nie jest zaawansowana luka, lecz otwarcie załącznika udającego fakturę lub powiadomienie od kuriera.

1. Infekcja

Szkodliwy kod trafia do systemu przez wiadomości phishingowe z załącznikami lub fałszywymi linkami albo przez luki w oprogramowaniu. Na telefonach wchodzi także przez aplikacje spoza oficjalnych sklepów i linki w SMS-ach.

2. Rozpoznanie i ruch lateralny

Po wejściu na jeden komputer program mapuje sieć. Napastnicy wykonują wtedy tak zwany ruch lateralny, czyli przechodzą między kolejnymi stacjami i serwerami (opisuje to justjoin.it). Skanują dyski lokalne i sieciowe, szukając baz danych i dokumentów, a celują także w pliki kopii zapasowych.

3. Szyfrowanie i żądanie okupu

Po rozpoznaniu zasobów program szyfruje pliki tak, że bez klucza nie da się ich odczytać. Na ekranie pojawia się komunikat z żądaniem, a w folderach z zaszyfrowanymi danymi plik tekstowy z instrukcją płatności. Okup zwykle ma być zapłacony w kryptowalucie, a w zamian przestępcy obiecują klucz deszyfrujący. Nie ma gwarancji, że go przekażą.

4. Podwójne wymuszenie

Podwójne wymuszenie łączy szyfrowanie z groźbą publikacji skradzionych danych. Dlatego odtworzenie systemu z nienaruszonej kopii zapasowej nie kończy problemu: napastnicy mogą dalej żądać zapłaty za niepublikowanie wykradzionych informacji.

Rodzaje ransomware

Typy różnią się zakresem ingerencji w system i sposobem wywierania presji (zestawienie wg Trend Micro):

Typ zagrożenia Działanie w systemie Co widzi użytkownik
Screen locker Blokuje dostęp do ekranu Trwały komunikat blokujący pulpit
Crypto-ransomware Szyfruje pliki na dysku Zmienione rozszerzenia plików i notatka z instrukcją zapłaty
Diskcoder Szyfruje cały dysk i uniemożliwia start systemu Błąd ładowania systemu po restarcie
PIN locker Blokuje telefon z Androidem, zmieniając kod PIN Zablokowany ekran z żądaniem okupu
Leakware / doxware Grozi ujawnieniem danych Żądanie zapłaty za niepublikowanie danych
Wiper Niszczy dane Żądanie okupu, choć dane są już skasowane
Scareware Straszy fałszywym ostrzeżeniem Fałszywy alert o rzekomych wirusach

Częścią tego rynku jest RaaS (Ransomware-as-a-Service): twórcy kodu sprzedają go innym przestępcom jako usługę. Od około 2022 r. (wg ibu.pl) część grup w ogóle rezygnuje z szyfrowania. Kradną dane, na przykład ze szpitali i uczelni, i żądają okupu za ich niepublikowanie.

Po czym poznać atak ransomware?

Według ESET objawy to:

  • zmienione rozszerzenia zaszyfrowanych plików (dotyczy wielu rodzin ransomware),
  • notatka z żądaniem okupu, czyli plik tekstowy w zainfekowanych folderach,
  • komunikat z żądaniem okupu na ekranie,
  • brak możliwości uruchomienia systemu po restarcie (diskcoder).

Przy ataku polegającym tylko na wycieku danych komunikat pojawia się bez szyfrowania plików. Gdy pliki mają dziwne rozszerzenia, nie otwieraj ich i nie restartuj komputera w pośpiechu, tylko przejdź do poradnika o postępowaniu po ataku.

Dlaczego kopia zapasowa decyduje o skutkach ataku?

Przy silnym szyfrowaniu i unikatowym kluczu odzyskanie danych bez klucza jest praktycznie niemożliwe. Ransomware szuka też podłączonych dysków i udziałów sieciowych z kopiami, więc liczy się kopia odizolowana od komputera. Z nienaruszoną kopią odtworzysz pliki bez kontaktu z przestępcami.

Czy zapłata okupu przywraca pliki?

Nie, zapłata nie gwarantuje odzyskania plików. Zdarza się, że ofiara po wpłacie nie dostaje klucza. W uniknięciu dylematu o finansowaniu przestępców pomaga zasada 3-2-1, wymagająca trzech kopii danych na dwóch nośnikach, w tym jednej w zewnętrznej lokalizacji.

Czy ransomware dotyczy też telefonów?

Tak, głównie telefonów z Androidem. Szkodnik trafia na nie przez fałszywe linki w SMS-ach i aplikacje spoza oficjalnych sklepów, a zwykle blokuje ekran, zmieniając kod PIN. Na iPhone’ach zdarza się rzadziej.

Awatar Bartosz Gierczak

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *